Aspekty ekonomiczno – systemowe szczepień dzieci przeciwko inwazyjnym zakażeniom Streptococcus pneumoniae w Unii Europejskiej w Polsce

Dr n .med. Jakub Gierczyński, MBA

Lek. med. Jerzy Gryglewicz

Instytut Zarządzania w Ochronie Zdrowia Uczelni Łazarskiego w Warszawie

Szczepienia ochronne poprzez swoją skuteczność kliniczną oraz niski koszt jednostkowy są jednym z najbardziej opłacalnych działań w dziedzinie zdrowia publicznego. Komisja Europejska rekomenduje wszystkim krajom członkowskim szczepienia populacyjne przeciwko chorobom zagrażającym życiu i zdrowiu. Szczególnie dotyczy to populacji dzieci i młodzieży.

Z powodu ograniczeń budżetowych oraz braku efektywnych rozwiązań systemowych, część szczepień o udowodnionej wartości klinicznej nie jest refundowanych w poszczególnych krajach Unii Europejskiej. Statystyka opracowana przez Europejskie Centrum Zapobiegania i Kontroli Chorób pokazuje, że aktualnie szczepienia przeciwko pneumokokom u dzieci i młodzieży są rekomendowane w 25 krajach Unii Europejskiej. Jest jednak różnica pomiędzy rekomendowaniem szczepień, a finansowaniem ich dla całej populacji przez państwo. Aktualnie 19 krajów Unii Europejskiej (oraz Szwajcaria i Norwegia Europejskiego Obszaru Gospodarczego) finansuje populacyjne programy szczepień p. pneumokokom u dzieci. Stanowi to 68 % wszystkich krajów członkowskich. Pod względem wyboru określonej szczepionki 8 krajów Unii Europejskiej finansuje 13 – waletną szczepionkę skoniugowaną (PCV – 13), 4 kraje 10 – walentną skoniugowaną (PCV – 10) i 7 krajów obie szczepionki (PCV – 10 i PCV – 13).

Wieloletnie doświadczenia wskazują, że szczepienia ochronne są technologiami medycznymi o najkorzystniejszym stosunku kosztów do skuteczności. Szczepienia p. pneumokokom u dzieci i młodzieży dostarczają więcej oszczędności (liczonych długofalowo) niż wydaje się na szczepienia. Wysoka efektywność kosztowa szczepień p. pneumokokom osiągana jest dzięki skuteczności w zapobieganiu chorobom wywołanym przez pneumokoki oraz uzyskiwaniu odporności środowiskowej pod warunkiem dostosowania typu szczepionki do pokrycia serotypowego w danej populacji.

Według Art. 68. Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej każdy obywatel ma prawo do ochrony zdrowia, a państwo powinno zapewnić równy dostęp do świadczeń opieki zdrowotnej finansowanej ze środków publicznych niezależnie od sytuacji materialnej obywateli. Szczególnie dotyczy to dzieci, kobiet ciężarnych, osób niepełnosprawnych i osób w podeszłym wieku. Zapisy równości konstytucyjnej są szczególnie istotne w aspekcie niwelowania występujących w Polsce społecznych nierówności w zdrowiu. Nierówności w dostępie do zdrowia uzależnione są od miejsca zamieszkania, poziomu wykształcenia oraz stopnia majętności. Należy o tym przypomnieć, że w Polsce ubóstwem zagrożone są przede wszystkim dzieci i rodziny wielodzietne. Narodowy program Zdrowia na lata 2016 – 2020 formułuje cel strategiczny, jakim jest „wydłużenie życia Polaków w zdrowiu, poprawa jakości życia związana ze zdrowiem oraz ograniczenie społecznej nierówności z zdrowiu.” Wprowadzenie powszechnej profilaktyki zakażeń pneumokokowych wpisuje się praktycznie w większość opisanych zadań w ustawie o zdrowiu publicznym.

Prezes Agencji Oceny Technologii Medycznych wskazał w rekomendacji na istotną skuteczność terapeutyczną i opłacalność ekonomiczną stosowanych szczepionek p. pneumokokom w Polsce. Potwierdzają to również wyliczenia ekspertów. Według danych Ministerstwa Zdrowia dzięki zaszczepieniu p. pneumokokom dzieci z grup ryzyka (ok. 10 % populacji dzieci w Polsce) uzyskano oszczędności rzędu 23 mln zł. Oszczędności dotyczyły nieponiesionych kosztów leczenia chorób wywołanych dwoinką zapalenia płuc tylko w grupie dzieci do 6 r. ż. Szacuje się, że w przypadku zaszczepienia całej populacji dzieci w Polsce oszczędności w zakresie kosztów bezpośrednich medycznych mogą być dziesięciokrotnie wyższe (tj. ok. 230 mln zł.). Dodatkowo mogą być generowane oszczędności dzięki efektowi populacyjnemu. Uzyskane oszczędności mogą więc przewyższyć koszt szczepień populacyjnych estymowany rocznie na ok. 120 – 160 mln zł.

W 2014 r. w ramach Programu Szczepień Ochronnych państwo sfinansowano szczepionki p. pneumokokom dla dzieci z grup ryzyka za ok. 19 mln. zł. Szacuje się, że Polacy przeznaczyli z prywatnych środków na szczepionki przeciw pneumokokom ok. 65 mln. zł. Wielkość rynku prywatnych i samorządowych zakupów szczepionek oraz szczepionek przeciw pneumokokom świadczy o rosnącej świadomości potrzeby szczepień i pozytywnego trendu w polskim społeczeństwie. Oprócz pozytywnych aspektów partycypacji w wydatkach publicznych budżetów domowych, pracodawców i funduszy samorządów, zakup szczepionek dokumentuje jednak nierówności w dostępie do zdrowia zależne od statusu materialnego, miejsca zatrudnienia i zamieszkania.

Można powiedzieć, że w ostatniej dekadzie prowadzono w Polsce z sukcesem kilkaset pilotaży rozwiązania populacyjnego z zakresie szczepienia dzieci przeciwko pneumokokom. Znakomitym przykładem do naśladowania w tym zakresie jest doświadczenie miasta Kielce, które jako jedno z pierwszych miast w Polsce, wprowadziło masowe szczepienia przeciwko pneumokokom wśród nowonarodzonych dzieci. Przykład Kielc jest potwierdzeniem faktu, iż szczepienia całej populacji to jedyna skuteczna metoda zapobiegania chorobom wywołanym przez pneumokoki, zarówno biorąc pod uwagę aspekty epidemiologiczne, jak i zdrowia publicznego. Przedstawione wyniki z Kielc ekstrapolowane na wszystkie miasta, powiaty i gminy w Polsce powinny skłonić regulatora do wprowadzenia powszechnych i bezpłatnych szczepień przeciw pneumokokom dla całej populacji dzieci. Według estymacji Ministerstwa Zdrowia w przypadki wprowadzenia populacyjnych szczepień p. pneumokokom wszystkich urodzonych dzieci od 1 stycznia 2017r. będzie to populacja ok. 370 tys. dzieci.

Minister Zdrowia w dniu 11 lutego 2016r. przedstawił projekt Rozporządzenia Ministra Zdrowia zmieniającego dotychczasowe Rozporządzenie w sprawie obowiązkowych szczepień ochronnych. Zmiany w powyższym projekcie Rozporządzenia dotyczą objęcia obowiązkowymi szczepieniami przeciw inwazyjnym zakażeniom Streptococcus pneumoniae dzieci od 2 do 19 roku życia. W uzasadnieniu do projektu napisano, że Rozporządzenie ma na celu rozszerzenie obowiązkowych szczepień ochronnych przez objęcie całej populacji dzieci i młodzieży szczepieniem przeciwko Streptococcus pneumoniae.

Rozszerzenie w tym zakresie programu szczepień ochronnych było od lat postulowane przez ekspertów, znajduje to wyraz w rekomendacjach Rady Sanitarno Epidemiologicznej przy Głównym Inspektorze Sanitarnym oraz Pediatrycznego Zespołu Ekspertów do spraw Programu Szczepień Ochronnych przy Ministrze Zdrowia.