Profilaktyka i edukacja

Pneumokoki powodują zakażenia górnych dróg oddechowych, jednak szczególnie niebezpieczne są tzw. zakażenia inwazyjne, kiedy choroba pneumokokowa atakuje cały organizm. Pojawia się wówczas zapalenie opon mózgowo – rdzeniowych, zapalenie płuc lub sepsa, które często kończą się zgonem.

Wśród dzieci szczególnie narażone są te najmłodsze do 2 r.ż., ponieważ ich układ odpornościowy nie jest do końca wykształcony. Natomiast wśród dorosłych, największą grupę ryzyka stanowią osoby powyżej 65 r.ż., które chorują na schorzenia układu krążenia i układu oddechowego. Niestety jeśli dojdzie już do zakażenia inwazyjnego całego organizmu, wówczas bardzo często kończy się to trwałym kalectwem lub zgonem. Dlatego najlepszą formą walki z chorobami wywołanymi przez pneumokoki są szczepienia ochronne.

Według Światowej Organizacji Zdrowia (WHO) szczepienia przeciw pneumokokom powinny być wprowadzone w całej populacji dzieci między 0 a 2 r.ż. Pneumokoki bowiem obok malarii mają najwyższy priorytet wśród chorób zakaźnych ze względu na ich wysoką śmiertelność.

Profilaktyka szczepionkowa staje się kluczowa w infekcjach pneumokokowych również z tego powodu, iż bardzo poważnym i narastającym problemem staje się odporność pneumokoków na antybiotyki, np. penicylinę, erytromycynę, cefalosporyny. Dzieje się tak dlatego, że bakterie – jak każdy żywy organizm – szybko się uczą i z niezwykłą łatwością modyfikują skład chemiczny swojej otoczki składającej się z wielocukrów w taki sposób, by skład chemiczny antybiotyku nie był w stanie pokonać wspomnianej otoczki. Tylko bowiem pokonanie przez antybiotyk otoczki pneumokoka powoduje wdarcie się antybiotyku do wnętrza pneumokoka i jego unicestwienie.

Obowiązkiem szczepień przeciw pneumokokom w Polsce zostały objęte między innymi wcześniaki, ale szczegółowa grupa – tzw. grupa ryzyka została określona w Rozporządzeniu Ministra Zdrowia z dnia 18.08.2011r w sprawie obowiązkowych szczepień ochronnych (Dz. U. z 20011r, nr. 182, poz. 1086 z późn. zm.) i te szczepienia są chwili obecnej finansowane przez Państwo. Obowiązkowe szczepienia są stosowane według kalendarza szczepień obowiązkowych, ogłaszanego corocznie przez Główny Inspektorat Sanitarny (GIS).

Drugą grupę szczepień przeciw pneumokokom stanowią szczepienia zalecane. Są to takie szczepienia, które nie znalazły się w kalendarzu szczepień obowiązkowych, ale są zalecane przez lekarzy szczepiących dziecko. Pełną informację zawiera Rozporządzenie Ministra Zdrowia z dnia 16.09.2010r w sprawie wykazu zalecanych szczepień ochronnych oraz sposobu finansowania i dokumentowania zalecanych szczepień ochronnych wymaganych międzynarodowymi przepisami zdrowotnymi (Dz. U. z 2010r, nr. 180, poz. 1215 z poźn. zm.)

Tak więc szczepienia dzielą się na obowiązkowe i zalecane. Nie jest to zbyt dobrze dobrane nazewnictwo. W opinii wielu rodziców, właściwsze byłoby dzielenie szczepień na refundowane (obecnie obowiązkowe) i nierefundowane (obecnie zalecane). Należy bowiem pamiętać, ze szczepienia nierefundowane czyli zalecane są finansowane przez rodziców z ich prywatnych budżetów. Często są to koszty znacząco obciążające budżet rodziny, zwłaszcza w rodzinach wielodzietnych.

Z pomocą przy finansowaniu szczepień zalecanych w tym przeciwko pneumokokom przychodzą samorządy, które w ramach własnych budżetów decydują się na wsparcie finansowe dla rodzin, które decydują się na szczepienia zalecane. W zakładce „dla samorządów” znajduje się więcej informacji na temat wsparcia jakiego udzielają poszczególne samorządy swoim mieszkańcom poprzez finansowanie szczepień zalecanych.

Takim przykładem są Kielce, gdzie szczepi się wszystkie dzieci przeciw pneumokokom. Kielce są przykładem w chwili obecnej analizowanym przez specjalistów nie tylko na poziomie kraju, ale już na poziomie świata. Uzyskano tam bowiem tzw. odporność zbiorową oraz spadek lekooporności pneumokoków na antybiotyki, które są następstwem masowych szczepień i występują wszędzie tam, gdzie szczepiona jest cała populacja w określonym przedziale wiekowym.

Istota odporności zbiorowej polega na tym, że im więcej osób jest zaszczepionych, tym mniej zachorowań wśród osób niezaszczepionych. Wynika to z faktu, że w szczepionce znajdują się odmiany najbardziej zjadliwych i śmiertelnych odmian pneumokoków. Dlatego im więcej osób poprzez szczepienia nabywa odporność na najbardziej śmiertelne odmiany pneumokoków tym większe uniemożliwienie rozwoju najbardziej zjadliwych i śmiertelnych pneumokoków w społeczności szczepionej, na czym zyskują bezpośrednio osoby niezaszczepione, gdyż one również nie mają możliwości zetknięcia się z zjadliwymi pneumokokami poprzez odporność osób zaszczepionych. Z kolei spadek lekooporności pneumokoków na antybiotyki jest również następstwem tego, że szczepienie całej populacji powoduje uniemożliwienie rozwoju najbardziej zjadliwych odmian pneumokoków. A należy pamiętać, że najbardziej zjadliwe pneumokoki to te, które są lekooporne. A więc im mniej zjadliwych pneumokoków rozwija się w danym środowisku z powodu stosowanych szczepionek, tym mniej niewyleczonych infekcji i zgonów u osób zainfekowanych pneumokokiem, gdyż pozostałe pneumokoki mniej zjadliwe są zarazem mniej odporne na antybiotyki a więc łatwiej je zastosowanymi antybiotykami unicestwić, doprowadzając do wyleczenia osoby zainfekowanej.

By jednak powyższe efekty w postaci odporności zbiorowiskowej oraz spadku lekooporności pneumokoków na antybiotyki zostały osiągnięte – bezwzględnie szczepiona przeciwko pneumokokom powinna być jak największa ilość dzieci i osób powyżej 65 r.ż.

Zatem najlepszym sposobem ograniczenia zachorowalności i śmiertelności z powodu zakażeń wywołanych przez pneumokoki jest wprowadzenie masowych szczepień przeciw pneumokokom.

Rozporządzenie Ministra Zdrowia z dnia 18 sierpnia 2011 r. w sprawie obowiązkowych szczepień ochronnych
Rozporządzenie Ministra Zdrowia z dnia 16 września 2010 r. w sprawie wykazu zalecanych szczepień ochronnych oraz sposobu finansowania i dokumentowania zalecanych szczepień ochronnych wymaganych międzynarodowymi przepisami zdrowotnymi