Choroby wywołane pneumokokami

Zakażenie bakterią pneumokoka jest przyczyną wielu groźnych chorób w szczególności u dzieci w tym wielu stanów zagrożenia życia. Gdyby zapytać rodziców dzieci odwiedzających Poradnie Pediatryczne, jakie bakterie stanowią najpoważniejsze zagrożenie dla zdrowia dziecka, na pewno usłyszymy popularne nazwy, takie jak: gronkowiec, Klebsiella, Salmonella, meningokok. Niestety z dwoinką zapalenia płuc (Streptococcus pneumoniae), zwaną również pneumokokiem nie jest to już takie oczywiste.

Jak wiemy, pneumokoki mają dużą zdolność przełamywania naturalnych barier odpornościowych człowieka, w tym zdolność przenikania przez nabłonki do krwi oraz odporność na fagocytozę (czyli odporność na wchłonięcie i zniszczenie przez komórki układu immunologicznego). Powoduje to potencjalną zdolność do wywoływania ciężkich, uogólnionych zakażeń, szerzących się drogą krwi (posocznica, zapalenie opon mózgowo – rdzeniowych).

Podstawą rozpoznania zakażeń pneumokokowych są badania bakteriologiczne, czyli wykazanie tych bakterii w posiewie krwi, płynie mózgowo – rdzeniowym lub z innego materiału biologicznego.

Bakterie pneumokoka wywołują schorzenia m. in.: takie jak:

Zapalenie płuc

Bakterie pneumokoków są odpowiedzialne za 80 % wszystkich bakteryjnych zapaleń płuc u dzieci. Tego rodzaju zakażenia występują najczęściej jako powikłania po wirusowym zapaleniu układu oddechowego. Do zakażenia dochodzi, gdy bakterie przenikną przez nos czy gardło do dolnych dróg oddechowych. Początek zapalenia płuc jest nagły, z wysoką gorączką i dreszczami, bólem w klatce piersiowej, kaszlem i dusznością oraz dużymi zmianami radiologicznymi na zdjęciu rtg klatki piersiowej. Przebieg choroby jest ciężki, u 25 % pacjentów współistnieją zapalenie opłucnej z wysiękiem opłucnowym. W przebiegu zapalenia płuc zamiast powietrza w pęcherzykach płucnych pojawia się płyn, który utrudnia oddychanie, czyli wymianę gazową. Osłuchując chorego słyszy się charakterystyczne szmery.   Średnia śmiertelność w pneumokokowym zapaleniu płuc jest wysoka wynosi około 7 %.

Zapalenie zatok

Jest następstwem przeziębienia. Dzieci i osoby starsze w ciągu roku przechodzą 6 – 8 infekcji wirusowych. Około 5 – 13% zachorowań powodują właśnie pneumokoki. Pojawia się ropna wydzielina i uczucie zatkania nosa, ból głowy, gorączka, upośledzenie węchu, nieprzyjemny zapach z ust i kaszel. Zapalenie zaostrza też objawy alergii oddechowych i astmy. Leczenie opiera się na antybiotykoterapii i lekach łagodzących objawy choroby. Jeżeli szybko nie podejmie się leczenia, choroba przekształci się w stan przewlekły, a ten może doprowadzić do zapalenia opon mózgowo – rdzeniowych lub kości szczękowej, zapalenia ucha środkowego, obrzęku powiek lub ropnia oczodołu.

Zapalenie opon mózgowo – rdzeniowych

Pneumokoki są w Polsce jedną z najczęstszych przyczyn bakteryjnego zapalenia opon mózgowo – rdzeniowych. Zjadliwość pneumokoków powoduje duże odczyny ropne w ośrodkowym układzie nerwowym. Najczęściej po okresie 2 – 5 dni od zakażenia bakterią pneumokoka pojawiają się następujące objawy: wysoka gorączka, nawet do 400C, często z dreszczami, bóle mięśniowo – stawowe, silne bóle głowy i karku, nudności, wymioty, sztywność karku. W ciężkim przebiegu: zaburzenia świadomości – do utraty przytomności włącznie, drgawki, senność, apatia. Przebycie przez dziecko pneumokokowego zapalenia opon mózgowych i mózgu może niestety pozostawić trwałe następstwa powikłań neurologicznych, z których najczęstsze są głuchota lub osłabienie słuchu, wodogłowie i padaczka a także ropnie mózgu, niedowłady lub porażenia kończyn, zaburzenia mowy czy zaburzenia osobowości. W przebiegu tego typu zapaleń opon obserwowana jest również wysoka śmiertelność.

Posocznica (sepsa)

Jak podkreślono we wstępie pneumokoki cechują się dużą zdolnością do przenikania do krwi. Tak więc przy każdej infekcji pneumokokowej (zapalenie płuc, zapalenie uszu) istnieje zagrożenie powstania posocznicy (sepsy). Posocznica może prowadzić do tzw. rozsianego wykrzepiania wewnątrznaczyniowego i wstrząsu – są to bardzo niebezpieczne objawy grożące śmiercią. Szczególnie zagrożeni są pacjenci po usunięciu śledziony oraz z niedoborami odporności. Dominującymi objawami są: gorączka, znaczne osłabienie, ból głowy, nudności, wymioty, światłowstręt, niepokój, sztywność karku, czyli niemożność przygięcia brody do klatki piersiowej, uwypuklenie ciemiączka u niemowląt a także przyspieszenie akcji serca i oddechu, zblednięcie lub zasinienie określonych części ciała, zaburzenia świadomości (przymroczenie, utrata przytomności). Czasem chory może być śpiący, apatyczny. Ponieważ sepsa powstaje na skutek zakażenia, więc początkowe objawy mogą wyglądać jak banalna infekcja dróg oddechowych czy nieżyt żołądkowo – jelitowy. Jeżeli zakażenie przechodzi do krwi i rozsiewa się na cały organizm, objawia się to nagłym pogorszeniem stanu dziecka.

W ciężkiej sepsie pogorszenie rozwija się bardzo gwałtownie i może doprowadzić do śmierci w ciągu dosłownie paru godzin. Objawem niezwykle niepokojącym, który zawsze powinien zaalarmować rodziców dziecka, są tzw. wybroczyny, czyli pojawiające się na skórze ciemnoczerwone plamy różnej wielkości, nie ustępujące po ucisku, spowodowane zakrzepami krwi w naczyniach o czym wspomniano powyżej. Niestety nie ma typowych objawów zapowiadających sepsę i nie da się w pełni przewidzieć jej przebiegu.

Zapalenie ucha środkowego

Pneumokoki są jedną z najczęstszych przyczyn ostrych zapaleń ucha środkowego w szczególności wysiękowego zapalenia ucha środkowego. Zapalenie ucha może prowadzić do powikłań takich jak: przewlekłe zapalenie kości otaczających ucho środkowe lub przejście zakażenia do struktury wewnątrzczaszkowej. Zapalenie ucha środkowego zwykle rozwija się po przeziębieniu. W 80 proc. przypadków konieczne jest podanie silnego antybiotyku. Gdy bakteria zaatakuje, dziecko płacze bez powodu, bo ucho bardzo boli. Dochodzi też do przytłumienia słuchu. U małych dzieci pierwszym sygnałem dla rodziców powinno być tarcie ucha. Często jednak właściwe rozpoznanie jest trudne, bo pierwszym objawem choroby bywa biegunka, wymioty lub nudności. Złe samopoczucie dziecka powinno skłonić nas do wizyty u lekarza. Nieleczone zapalenie ucha może skończyć się częściową utratą słuchu, co m.in. znacznie utrudni prawidłowy rozwój dziecka.

Zapalenie wsierdzia, otrzewnej i stawów

Następstwem rozsiewu bakterii drogą krwi jest przeniesienie się zakażenia w różne miejsca, np. do wsierdzia, osierdzia, stawów i otrzewnej. W każdym przypadku są to schorzenia bardzo poważne. Zapaleniu wsierdzia towarzyszy gorączka i niszczenie zastawek serca, co doprowadza do niewydolności krążenia. Leczenie obejmuje antybiotyki, leki krążeniowe i nasercowe oraz zabieg kardiochirurgiczny.